
11 Eylül terör saldırılarının olayları, dünyanın dört bir yanındaki çoğu sektördeki işletmeleri etkiledi. Özellikle büyük uçak üreticileri Airbus ve Boeing üzerindeki etkisi çok daha şiddetli oldu. Her iki şirket de sipariş iptalleri veya ertelemeleriyle karşı karşıya kaldı.
O dönemde hâlâ devlet fonlarına sıkı sıkıya bağlı olan Airbus, daha az etkilendi. Sipariş defteri büyük ölçüde ABD havayolu şirketlerine yönelik olan gerçek bir kapitalist firma olan Boeing ise çok daha vahim bir yakın gelecekle karşı karşıyaydı. Ancak daha da kötüsü, 11 Eylül, şirkete utanç getirecek, ABD Senatosu’ndaki en huysuz ve güçlü adamlardan birinin öfkesini çekecek ve 20 yıl sürecek uluslararası bir tartışmaya yol açacak bir olaylar zincirini başlattı.
2001 yılında ABD’de Boeing’e göre çok daha az pazar payına sahip olan Airbus, 11 Eylül saldırılarının olumsuz etkilerinden bir nebze olsun korunmuştu. ABD dışında ise yolcu trafiği azalırken, havayolları bu olumsuz etkileri Amerikan havayollarından çok daha iyi atlattı. Buna bağlı olarak Airbus da öyle oldu. 11 Eylül sonrası kısa vadede Airbus, siparişlerde ve kısa süre sonra da teslimatlarda Boeing’i geride bıraktı. 2004 yılına gelindiğinde Airbus, Boeing’i geride bırakmaya başlamıştı.
Yeni Hava Kuvvetleri Tankeri
Boeing’in 11 Eylül sonrası müşteri talebindeki çöküş, şirketin mali durumunu derinden etkiledi. Bu etkiyi telafi etmenin bir yolu, McDonnell Douglas’ın satın alınmasıyla genişleyen savunma birimine yönelmekti. ABD savaşa giriyordu ve tüm savunma müteahhitleri bundan fayda görecekti. Bu, o zamanki CEO Phil Condit’in Boeing’in gelirlerini ve müşteri tabanını çeşitlendirme vizyonunun sağlam bir teyidiydi.
Boeing, rutin olarak her zaman pazar fırsatlarını kollardı. Bunlardan biri de ABD Hava Kuvvetleri tarafından kullanılan yaşlanan havadan yakıt ikmal tanker filosuydu. Tankerlerin hizmete girmesi 1957 yılında gerçekleşti. Son KC-135 ise 1965 yılında teslim edildi. Programın ömrü boyunca 825 tanker teslim edildi.
2001 yılında Boeing, yaşlanan tanker filosunu inceledi ve Hava Kuvvetlerinin yenileme ihtiyacını doğru bir şekilde tespit etti. Ancak savunma bakanlığının bütçesinin büyük bir kısmı başka şeylere ayrılmışken ve şimdi de finanse edilmesi gereken bir savaş varken, yeni bir tanker filosu satın almak için bütçede yer olmayacaktı.
Boeing alışılmadık bir çözüm buldu: KC-135’e boyut olarak en yakın Boeing uçağı olan 767-200ER’yi temel alarak 100 adet tanker uçağından oluşan bir filo inşa edip bunları 10 yıllığına hava kuvvetlerine kiralamak. Düşünceye göre, bu sürenin sonunda (temelde 2010-2020 yılları arasında), hava kuvvetleri ya uçakları satın alabilir ya da tankerleri özel sektöre satarak tamamen kargo uçağına dönüştürebilirdi.
İlk bakışta, bütçe sıkıntısı çeken hava kuvvetleri için yenilikçi bir fikir, yaratıcı bir çözüm ve 767 bağlantısı sayesinde Boeing ve Ticari Uçaklar bölümü için canlandırıcı bir adımdı. O dönemde hiçbir ABD savunma birimi bu şekilde uçak kiralamamıştı. Pentagon bütçesinin belirlediği koşullar altında, Boeing’in fikri aykırı değildi.
Skandal Patlak Verdi
ABD Hava Kuvvetleri, satın almalardan sorumlu Hava Kuvvetleri Baş Müsteşarı Darleen Druyun’un liderliğinde bir satın alma süreci başlattı. Satın alma sürecinin ölümcül derecede kusurlu olduğu ortaya çıktı. Boeing, 2003 yılında kiralama anlaşmasını aldı ve Druyun kısa süre sonra Boeing’de işe alındı. Kendisine 250.000 dolar (2026 dolarıyla yaklaşık 456.000 dolar) maaş ve 50.000 dolar (91.000 dolar) imza bonusu verildi. O dönemde Boeing’in baş finans sorumlusu olan ve eski bir MDC subayı olan Mike Sears, bu girişimin kilit ismiydi. İlk bakışta, bu hamle her türlü soruyu gündeme getirdi. Kiralama anlaşması, uçağı satın almaktan daha pahalı olduğu gerekçesiyle de eleştirildi.
Sonunda, Druyun ve onu işe alan Sears, suçlamaları kabul ederek birkaç ay hapis yattı. Boeing yüz milyonlarca dolar para cezasına çarptırıldı ancak savunma sanayi işlerinden men edilmekten kurtuldu. KC-767 tanker sözleşmesi iptal edildi. Boeing CEO’su Phil Condit skandala karışmamıştı, ancak utanç verici olaylar onun döneminde yaşandı. İstifa etti. Boeing yönetim kurulu, yerine Harry Stonecipher’ı atadı. Stonecipher, şirketin başkanı ve operasyon direktörü olarak emekli olmuştu ancak yönetim kurulunda görev yapmaya devam ediyordu.
Hava kuvvetleri yeni bir ihale başlattı. Airbus, A330-200 MRTT’yi sunmak için Northrop Grumman ile ortaklık kurdu. Gözlemcilerin şaşkınlığına rağmen, Northrop ihaleyi kazandı. Standart değerlendirmede Boeing, hava kuvvetlerinin Northrop’a KC-767’ye kıyasla MRTT’nin daha büyük yakıt kapasitesi ve menzili nedeniyle ek puan verdiğini keşfetti. Boeing, ihale sırasında bu bilginin gizlenmesi gerekçesiyle ihaleye itiraz etti. İhale iptal edildi ve yeni bir tedarik süreci başlatıldı.
Bu sefer Boeing, Airbus’ın teklifinden %10 daha düşük bir fiyat vererek ihaleyi kazandı. (Northrop çekildi ve Airbus tek başına kaldı.) Boeing’in teklifinin bu kadar dramatik bir şekilde düşük olmasını çok az kişi anlayabiliyordu. Bunun nedeni: Boeing, sabit fiyatlı sözleşmede zarar etmeyi göze alarak, programın karlılığını hizmet sözleşmesine ve yurt dışı satışlara dayandırıyordu.
İşler öyle yürümedi. Japonya ve İsrail dışında hiçbir yabancı hükümet KC-46A’yı seçmedi. Boeing, ABD Hava Kuvvetleri tarafından sipariş edilen ilk 179 tanker için yapılan sabit fiyatlı sözleşmede yaklaşık 8 milyar dolar zarar yazdı. Program gecikmeler, teknik sorunlar ve kalite kontrol sorunlarıyla boğuştu.
Boeing Ticari Uçaklarında Başarısız Başlangıçlar
11 Eylül’den önceki yıllarda Boeing, çeşitli uçak programlarıyla ilgilendi. Airbus’ın daha sonra A380 olan A3XX modeline yanıt olarak 747-400’ün türevleri olan 747-500, 747-600 ve 747X modellerini tasarladı. Singapore Airlines, Boeing’in türevlerini reddederek A380’i seçti.
O dönemde Boeing Ticari Uçaklar CEO’su olan Alan Mulally, büyük bir tantanayla fütüristik Sonic Cruiser’ı tanıttı. 250 yolcu kapasiteli uçak, ses hızının hemen altında, Mach 0.97 hızında, yerini alması amaçlanan Boeing 767 ile aynı yakıt ekonomisiyle seyir yapacaktı.
Sonic Cruiser’ın uygulanabilirliği konusunda pratik ve operasyonel zorluklar vardı; iş modeli uzun mesafeli uçuşlardan birkaç saat tasarruf etmeye dayanıyordu. Ancak 11 Eylül’den sonra bu durum önemsiz hale geldi.
ABD havayollarının karşı karşıya kaldığı hayatta kalmayı tehdit eden mali kayıplar göz önüne alındığında, hız artık önemli değildi. Bunun yerine, havayollarının Boeing’e verdiği en önemli talimat, maliyetleri önemli ölçüde azaltmaktı.
Şirket, her zamanki uygulaması gereği, sadece Sonic Cruiser’ı değil, aynı zamanda kompozit malzemelerden yapılmış son derece verimli bir uçağı da inceliyordu. Singapore Airlines, 747-400 türevi yerine A380’i seçtiğinde, Boeing’in bu hesaptaki satış temsilcisi Ray Conner moralini bozdu. CEO Condit ona, endişelenmemesini, Singapore’un siparişinin kaybını fazlasıyla telafi edecek başka bir uçağın geliştirme aşamasında olduğunu söyledi.
Aralık 2003’te Condit’in halefi Harry Stonecipher, Boeing’in 7E7 (E, Verimli anlamına gelir) kod adlı son derece verimli kompozit uçak projesine devam edeceğini duyurdu. Ertesi Nisan ayında program resmen başlatıldı ve 787 olarak adlandırıldı.
Airbus, Boeing’i Geride Bıraktı
Müşteri tabanının büyük bir kısmı ABD pazarına bağlı olan Boeing’in geleceği, ABD havayollarının yıllarca süren toparlanma sürecinden etkilendi.
Airbus daha az etkilendi. ABD pazarındaki payı bugünküne kıyasla çok daha düşüktü. Boeing uçak üretimini azalttı ve teslimatlar sekteye uğradı. Airbus ise mevcut üretim hızında uçak üretmeye devam etti. Ayrıca Avrupa, Asya ve Latin Amerika’da yeni düşük maliyetli havayolları için gelişmekte olan pazarları da gördü. Hükümet desteğinin yanı sıra son derece agresif bir “süper satışçı” olan John Leahy sayesinde Airbus riskli bahisler yapmaya istekliydi.
2004 yılına gelindiğinde, Amerika’nın havayolu şirketleri hâlâ hayatta kalma mücadelesi verirken, Airbus ilk kez yeni uçak siparişlerinde Boeing’i geride bıraktı. Birkaç yıl içinde Airbus, yıllık teslimatlarda da Boeing’i geçti.
Boeing, satışlarını veya teslimat pazar payını 11 Eylül öncesi seviyelere hiçbir zaman geri getiremedi ve Airbus da o zamandan beri hep ileride oldu.


